ქალები, ბავშვები, ლგბტ ადამიანები, შშმ პირები, უსახლკაროები... - როგორ ვიცავთ მათ უფლებებს?
„კოალიცია თანასწორობისთვის" ხვალ კონფერენციას გეგმავს, რომლის ფარგლებშიც წარადგენს არასამთავრობოების 2016 წლის ანგარიშს,სხვადასხვა ჯგუფებისთვის დისკრიმინაციისგან დაცვის უფლების შესახებ.
ძირითადი ასპექტები სფეროების მიხედვით
ქალთა უფლებრივი მდგომარეობა:
საქართველოს მოსახლეობის 52% ქალია, თუმცა ისინი კვლავ რჩებიან ერთ-ერთ ყველაზე მეტად დისკრიმინირებულ ჯგუფად ქვეყანაში. ქალები ნაკლებად არიან ჩართული პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სოციალურ ცხოვრებაში, ისინი ხშირად ხდებიან ოჯახში ძალადობის, სექსუალური შევიწროების მსხვერპლი. ქალებთან დაკავშირებით საზოგადოებაში გავრცელებულია გენდერული სტერეოტიპები. განსაკუთრებულ დისკრიმინაციას განიცდიან ე.წ. მარგინალიზებული ქალები (სექს-მუშაკები, აივ-ინფიცირებულები, ნარკოდამოკიდებული ქალები, ეთნიკური და რელიგიური უმცირესობის წარმომადგენელი ქალები და ა.შ.).
რეკომენდაციები:
ლგბტ ადამიანების უფლებრივი მდგომარეობა:
მიმდინარე წელს ლგბტ პირთა უფლებრივი მდგომარეობა კვლავ მძიმე იყო - წინა წლების მსგავსად, ისინი სისტემური ხასიათის ძალადობას და დისკრიმინაციას განიცდიან, რაც ამ ჯგუფის სოციალურ მოწყვლადობას კიდევ უფრო აღრმავებს და დასაქმების, ჯანდაცვისა და სხვა ბაზისური საჭიროებების მიღმა ტოვებს. მიმდინარე წელს, არსებითად მწვავე ხასიათი შეიძინა ლგბტ და განსაკუთრებით, ტრანსგენდერი ჯგუფის წინააღმდეგ მიმართულმა ძალადობამ, რაც გამოიხატა სხვადასხვა სიხშირისა და სიმძიმის ძალადობაში. მიმდინარე პერიოდში EMC-ის მიერ წარმოებული იყო 8 საქმე, WISG-ის მიერ კი 30-მდე საქმე, რომელიც სავარაუდო სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის და ინციდენტის ნიშნებს შეიცავდა.
საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ 2016 წელს გაცემული არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს პოლიტიკის დონეზე არ აქვს შემუშავებული სიძულვილით მოტივირებულ დანაშაულებთან ბრძოლის ერთიანი სტრატეგია და პრევენციული ხედვა. ასევე, იკვეთება სამართალდამცავთა არასაკმარისი კომპეტენცია, ცოდნის ნაკლებობა, ჰომოფობიური და ტრანსფობიური წინასწარგანწყობები და სხვა ტენდენციები, რომლებიც აბრკოლებს გამოძიების პროცესს.
რეკომენდაციები:
რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული ძირითადი გამოწვევები:
2016 წელს რელიგიის თავისუფლების კუთხით გამოწვევები კვლავ კრიტიკულად იდგა. ამ პერიოდში ნათლად გამოჩნდა რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტოს საქმიანობის არაეფექტიანობის პრობლემა. სააგენტოს საქმიანობის ანგარიში აჩვენებს, რომ ის არსებითად ოთხი რელიგიური თემის (მუსლიმი თემი, იუდეური თემი, კათოლიკე თემი, სომხური სამოციქულო ეკლესია) დაფინანსების არასეკულარული და დისკრიმინაციული სისტემის მართვაზეა ორიენტირებული და დაფინანსების და სხვა სახის ფინანსურ-ქონებრივი საკითხების გადაწყვეტის გზით ცდილობს რელიგიური ორგანიზაციების კონტროლისა და ლოიალობის მოპოვებას.
სოფელ მოხეში (ადიგენის მუნიციპალიტეტი) მდებარე სადავო ისტორიულ შენობასთან დაკავშირებით სააგენტომ ვერ შეძლო ვითარების მოგვარება. ამ დროისთვის ქრისტიან და მუსლიმ თემს შორის ურთიერთობა მკვეთრად დაძაბულია. მოხეში მდებარე შენობასთან დაკავშირებით მიმდინარე დავა არსებითად რესტიტუციის კანონმდებლობისა და თანმიმდევრული, არადისკრიმინაციული პოლიტიკის არარსებობის შედეგია და ის მწვავედ აყენებს რელიგიური ორგანიზაციებისთვის საბჭოთა პერიოდში ჩამორთმეული ქონების დაბრუნების საკანონმდებლო დონეზე მოწესრიგების საჭიროებას.
2016 წელს მუსლიმი თემის უფლებრივი მდგომარეობა კვლავ მწვავე იყო. 2016 წლის თებერვალში ქართველი მუსლიმი თემის მიმართ კიდევ ერთი რელიგიური კონფლიქტი გამოვლინდა სოფელ ადიგენში. სოფლის სასაფლაოსთან დაკავშირებით დაწყებულ დავას დომინანტი რელიგიური თემის წარმომადგენლების მხრიდან მუსლიმებზე ძალადობრივი თავდასხმა მოჰყვა. აღნიშნული კონფლიქტი 2012 წლის შემდეგ მუსლიმი თემის მიმართ გამოვლენილი მეშვიდე კონფლიქტი იყო და ის მუსლიმი თემის დისკრიმინაციის სისტემურობაზე მიუთითებს. სოფელი ადიგენის საქმეზე, ისევე როგორც რელიგიური ძალადობის სხვა შემთხვევებზე, სახელმწიფომ არ უზრუნველყო ეფექტიანი გამოძიება, რაც დაუსჯელობის გარემოს ქმნის და ახალისებს შეუწყნარებლობით მოტივირებულ დანაშაულებს.
რეკომენდაციები:
რასისა და ეთნიკური ნიშნის საფუძველზე დისკრიმინაცია:
წინა წლების მსგავსად, 2016 წელსაც ხდებოდა მიგრანტების მიმართ სიძულვილით მოტივირებული დანაშაული. კვალავაც პრობლემას წარმოადგენს სახელმწიფოს არასათანადო რეაგირება ამგვარი თავდასხმის ფაქტებთან დაკავშირებით. გამოწვევად რჩება ეთნიკურ უმცირესობას მიკუთვნებული საქართველოს მოქალაქეებისათვის ქართული ენის სწავლება, ბოშების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და უცხოელებისათვის სოციალურ შეღავათებზე, მომსახურებაზე თანაბარი წვდომა.
რეკომენდაციები:
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების უფლებრივი მდგომარეობა:
შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები ერთ-ერთ ყველაზე გარიყულ ჯგუფს წარმოადგენენ, რამდენადაც ისინი კვლავ აწყდებიან სისტემურ დაბრკოლებებს საზოგადოებრივი ცხოვრების თითქმის ყველა სფეროში, რაც არაერთი ფუნდამენტური უფლების, მათ შორის, ღირსების უფლების შელახვას იწვევს.
გაეროს „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციით“ (UNCRPD) აღებული ვალდებულების მიუხედავად, რაც ასევე მოიცავს დისკრიმინაციისაგან დაცულობას და თანასწორობის გარანტირებას, სახელმწიფომ ამ დრომდე ვერ შეძლო არსებითად გარდაექმნა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მძიმე უფლებრივი მდგომარება. შედეგად, შეზღუდული შესაძლებლობის ნიშნით დისკრიმინაცია ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს.
ქვეყანაში მწვავედ დგას რეაბილიტაციის/აბილიტაციის პროგრამების დისკრიმინაციული რეგულირების საკითხი. კონვენცია ავალებს სახელმწიფოს რეაბილიტაციის/აბილიტაციის პროგრამების შემუშავებასა და განხორციელებას მაქსიმალური ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფით, თუმცა, აუტისტური სპექტრის დარღვევის მქონე ბავშვები დღემდე ვერ ახერხებენ სერვისებით თანაბარ სარგებლობას იმ მიზეზით, რომ შემოთავაზებული სერვისები არ არის ტერიტორიულად ხელმისაწვდომი ყველა ბავშვისთვის.
შრომის უფლების რეალიზება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის ჯერ კიდევ გადაუჭრელი პრობლემაა. მოქმედი კანონმდებლობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის საჯარო სექტორში დასაქმებას პირდაპირი წესით აკავშირებს სოციალური პაკეტით სარგებლობის აკრძალვასთან. მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე პირებს დასაქმების სანაცვლოდ უწევთ ფულად გასაცემელზე უარის თქმა.
საცხოვრისის სერვისების არქონა განსაკუთრებულად მძიმედ აისახება ფსიქო-სოციალური საჭიროების მქონე პირთა მდგომარებაზე, რაც მათი ირიბი დისკრიმინაციის ფორმად შეიძლება განვიხილოთ.
რეკომენდაციები:
ბავშვთა მიმართ დისკრიმინაცია და ძირითადი გამოწვევები:
2016 წელს ბავშვთა უფლებების კუთხით, მათ შორის, დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კუთხით წარმატებულ ნაბიჯად უნდა ჩაითვალოს გაეროს ბავშვთა უფლებების კონვენციის მე-3 დამატებითი ოქმის რატიფიკაცია, რომელიც ბავშვებს შესაძლებლობას მისცემს, საკუთარი უფლებების დარღვევის გამო გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტს მიმართონ.
ბავშვების დისკრიმინაციულ მდგომარეობას კარგად ასახავს გაეროს ბავშვთა ფონდის უახლესი, 2016 წელს გამოცემული „ოჯახების კეთილდღეობის კვლევა”, რომლის თანახმადაც: სიღარიბის მაჩვენებლები, მოსახლეობის სხვა ჯგუფებთან შედარებით, ყველაზე მკვეთრია ბავშვებთან მიმართებაში და შესაბამისად მკვეთრად ნეგატიურ ზეგავლენას ახდენს ბავშვების სიცოცხლის, განვითარების, განათლებისა და სოციალური დაცვის უფლებების მდგომარეობაზე. უკიდურესი სიღარიბის ზღვარს ქვემოთაა: საქართველოს შინამეურნეობების - 1.7%, მთელი მოსახლეობის - 2.1%., პენსიონერთა - 1.7%, ბავშვების - 2.5%. საარსებო მინიმუმის ზღვარს ქვემოთ არიან: ოჯახების - 11.9%, მთელი მოსახლეობის - 13.3%, პენსიონერების - 10.5% და ბავშვების - 16.6%. აღნიშნული პრობლემა კი იმ გარემოებიდან გამომდინარეობს, რომ საქართველოს აღმასრულებელი მთავრობის მხრიდან ბავშვთა კეთილდღეობისა და სიღარიბის შემცირების პოლიტიკა ფრაგმენტული და არა ეფექტურია, არ ეყრდნობა კვლევის შედეგებს, არ ხდება პროგრამების მონიტორინგი და კორექცია.
ბავშვების განვითარებისა და განათლების უფლება 2016 წელს კვლავ მკვეთრად შეზღუდული იყო მოწყვლადი ჯგუფების წარმომადგენელი ბავშვებისთვის: ქუჩაში მყოფი და მიუსაფარი ბავშვები ხშირად ხდებიან ტრეფიკინგისა და შრომითი თუ სხვა სახის ექსპლუატაციის მსხვერპლნი.
რეკომენდაციები:
საცხოვრისის საჭიროების მქონე პირთა მიმართ დისკრიმინაცია:
უსახლკარობის წინააღმდეგ ბრძოლის სახელმწიფო პოლიტიკა, რაც საცხოვრისის უფლების ბაზისური სტანდარტების თანმიმდევრულ გარანტირებასა და უსახლკარობის მდგომარეობის პრევენციაში უნდა გამოიხატებოდეს, დეკლარირებულადაც კი არ არსებობს, რაც უსახლკარო პირთა არაერთი უფლების განგრძნობად და სისტემურ დარღვევას იწვევს და სახელმწიფოს მხრიდან საცხოვრისის უფლების დაცვის მნიშვნელობის არაღიარებაზე მიუთითებს. პრობლემის არაღიარების გარდა, მოქმედი კანონმდებლობა ერთი მხრივ, უსახლკარო პირების დასჯის მიზნითა და, მეორე მხრივ, სოციალური დაცვის სისტემის ადმინისტრირების სირთულეებიდან გამომდინარე, არაერთ დისკრიმინაციულ მიდგომას ამკვიდრებს, რაც კიდევ უფრო ამძიმებს უსახლკარო პირთა მდგომარეობას.
მუნიციპალურ დონეებზე სუსტად განვითარებული საცხოვრისის სერვისები, როგორც წესი, ვერ პასუხობენ სხვადასხვა პირის ინდივიდულურ საჭიროებებს, ხოლო გადაუდებელი თავშესაფრის სერვისი ცხადად დისკრიმინაციულია ცალკეული ჯგუფების მიმართ. კერძოდ, თბილისში მოქმედი ლილოს თავშესაფარი, რომელიც ქუჩაში მცხოვრები მიუსაფარი პირებისათვის სასწრაფო თავშესაფრის სერვისია, მისი მომსახურების სფეროდან პირდაპირ გამორიცხავს უსახლკაროებს, რომელთაც ფიზიკური ან ფსიქო-სოციალური საჭიროებიდან გამომდინარე, არ აქვთ თვითმოვლის უნარი. ასევე ალკოჰოლსა თუ ნარკოტიკულ ნივთიერებებზე დამოკიდებულ მიუსაფარ პირებს. შესაბამისად, სასწრაფო (გადაუდებელი) თავშესაფრის სერვისის მოქმედების არეალიდან გამოირიცხებიან ის პირები, რომელთა წინაშე ყველაზე მეტად შეიძლება დადგეს ამგვარი სასწრაფო თავშესაფრის სერვისის გამოყენების საჭიროება.
რეკომენდაციები:
პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაცია:
პოლიტიკური და სხვა შეხედულების ნიშნით დისკრიმინაციის შემთხვევები არსებულ სინამდვილეთი კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ საჯარო სამსახურებში შეინიშნება. საქართველოს სახელმწიფო საჯარო სამსახურის ფუნქციონირებაში ამ კუთხით არსებული პრობლემები უმთავრესად განპირობებულია კანონის უზენაესობის უგულვებელყოფით.
ეს პრობლემა მნიშვნელოვნად აფერხებს ქვეყნის სამართლებრივ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბების პროცესს.
საჯარო სამსახურების გარდა, 2016 წლის განმავლობაში პოლიტიკური და სხვა შეხედულების ნიშნით დისკრიმინაციის შემთხვევები სხვა დაწესებულებებშიც შეინიშნებოდა. საპარლამენტო არჩევნების მოახლოვების ფონზე გააქტიურდა სამსახურებიდან მასშტაბური გათავისუფლებების სავარაუდო დისკრიმინაციული პრაქტიკა. საკითხი უკავშირდება ქალაქ თბილისის მერიის მიერ დაფუძნებული არასამეწარმეო იურიდიული პირის „საბავშვო ბაგა-ბაღების მართვის სააგენტოს“ დაქვემდებარებაში მყოფი თბილისის საბავშვო ბაგა-ბაღების დირექტორებისა და მათი მოადგილეების მასშტაბურ გათავისუფლებებს თანამდებობებიდან.
სამსახურიდან გათავისუფლებული საბავშვო ბაგა-ბაღების დირექტორები და მოადგილეები „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ მმართველობის პერიოდიდან მოყოლებული მუშაობდნენ ამ თანამდებობზე. აღნიშნულ საქმეებში სისტემური დისკრიმინაციის პრაქტიკა იკვეთება.
თბილისის მერიის სისტემაში სამუშაო ადგილზე პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციის შემთხვევები განვლილ პერიოდში უკვე დადასტურდა სასამართლოს გადაწყვეტყილებებითაც. ამასთან, თბილისის მერმა დავით ნარმანიამ 2015 წლის 8 აპრილს საკრებულოში ანგარიშით გამოსვლისას თავადვე დაადასტურა პოლიტიკური ნიშნით კადრების წმენდის პრაქტიკა მერიის სისტემაში.
უკანასკნელ პერიოდში სამუშაო ადგილზე პოლიტიკური ნიშნით დისკრიმინაციის პრაქტიკა განსაკუთრებით აქტუალური სწორედ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებში იყო.
საყურადღებოა, რომ სამუშაო ადგილზე მასშტაბური დისკრიმინაციის პრაქტიკა აქტიურად დაიწყო 2012 წლის 1 ოქტომბრის შემდეგ, კოალიცია „ქართული ოცნების“ ხელისუფლებაში მოსვლისთანავე. საჯარო სამსახურებიდან მოხელეების და დასაქმებულების გათავისუფლებების შესახებ სხვადასხვა პერიოდში არსებული სტატისტიკური მონაცემები საკმაოდ შემაშფოთებელია.
რეკომენდაციები: